امروز ۰۲ / بهمن / ۱۳۹۷
MENUMENU

ما قادر نیستیم همه چیز را بیاموزانیم

 شنیده ایم که قرار است در سه درس تاریخ، جغرافیا و علوم اجتماعی دوره ی راهنمایی تحصیلی تغییراتی رخ دهد، اگر این گونه است تغییرات به چه شکل و به چه دلیل صورت می پذیرد؟ به طور کلی دلایل این تغییر، هم مسائل اجرایی آموزش است و هم دلایل محتوایی و مربوط به برنامه ریزی درسی. سال هاست که معلمان علوم اجتماعی در این دوره از حجم زیاد این سه درس و عدم تناسب محتوای در نظر گرفته شده با ساعات آموزشی (یک ساعت برای هر درس در هفته) شکایت دارند و شکایت های خود را نیز به صور گوناگون و در مجامع مختلف و از جمله شورای عالی آموزش وپرورش ابراز کرده اند. در اینجا بد نیست مقایسه ای بین دو درس علوم تجربی و علوم اجتماعی داشته باشیم. اگرچه در جدول برنامه ی درسی مصوب شورای عالی آموزش وپرورش برای هر دو درس یک عنوان؛ یعنی «علوم تجربی»  و «علوم اجتماعی» ذکر شده است، اما همواره علوم تجربی در این دوره دارای یک عنوان کتاب درسی و یک نمره در کارنامه ی درسی بوده است و کد رشته های مرتبط را پوشش می داده است.  ساعت در هفته به آموزش آن  اختصاص داده ۴از نظر زمانی نیز شده است. در حالی که علوم اجتماعی با سه عنوان کتاب و سه  ساعت در هفته ۳ نمره ی جداگانه در کارنامه ی درسی و اختصاص و با حجم زیادی از دروس، واحدهای یادگیری مفاهیم و صفحات (نزدیک به دو برابر علوم تجربی)، مشکلات زیادی را برای معلم و دانش آموز پدید آورده است.

یکی از سیاست های سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی و جهت گیری های دفتر برنامه ریزی و تألیف کتاب های درسی در سال های اخیر، حرکت به سوی کاهش تعداد عناوین درسی و ارائه کردن دروس مرتبط در قالب یک «حوزه ی یادگیری» است. برای دانش آموزانی که از دوره ی ابتدایی به راهنمایی تحصیلی گام می نهند مواجه شدن با این حجم از عناوین درسی، آثار سو ء و پیامدهای نامناسبی به همراه دارد. لذا نخست، ضرورت داشت طبق جدول درسی مصوب که گفته شد، دروس تاریخ، جغرافیا و علوم اجتماعی در یک قالب به دانش آموزان ارائه شود. به ویژه آن که معلم این دروس نیز در دوره ی راهنمایی تحصیلی یک نفر است. علاوه بر مشکلات اجرایی، کهنه شدن محتوا و رویکردهای آموزشی این دروس، عدم توجه به حیطه ی مهارت ها، تمرکز بر ارائه و انتقال اطلاعات فراوان بدون بسترسازی برای تعمیق نگرش ها و پرورش خلاقیت و تفکر نقادانه و عدم توجه به جهت گیری اصلی؛ یعنی تربیت شهروندی و اجتماعی و بالاخره از همه مهم تر عدم انسجام و هم خوانی قالب ها، ساختارها و فعالیت های یادگیری این دروس در حالی که با مخاطب و معلم واحد سروکار دارد، از مهم ترین ضرورت های تجدیدنظر در محتوا و نحوه ی آموزش این دروس است.  . 

شما از ضرورت های تغییر گفتید. به طور کلی برنامه ی جدید چه امتیازاتی نسبت به وضع موجود دارد؟ اگر ممکن است عمده ترین ویژگی ها را بگویید. اوًلا برنامه ی درسی جدید مطالعات اجتماعی برای دوره ی آموزش عمومی نوشته شده است؛ یعنی ابتدایی و راهنمایی تحصیلی. لذا به مشکل گسستی که هم اکنون بین این دو دوره وجود دارد، توجه شده است. این مهم ترین امتیاز برنامه ی جدید است. دیگر آن که در برنامه ی جدید، این دروس هم جهت و هم راستا شده اند و انسجام و وحدتی میان آن ها با توجه به رویکردهای برنامه به وجود آمده است. رویکرد فرهنگی ـ تربیتی و هم چنین توجه به فرایند کاوشگری موجب می شود که هر سه درس به سمت حیطه ی ارزش ها و نگرش ها و پرورش مهارت ها متمایل شوند و ساختار واحدهای یادگیری و فعالیت ها در بستر یکسان طراحی شود. رویکرد سازمان دهی محتوا به دلیل تلفیقی بودن موجب می شود که این دروس یک دیگر را تقویت کنند و محتوای آن در موارد لزوم یک دیگر را بپوشانند. به علاوه این دروس در قالب یک کتاب درسی ارائه می شود که به مشکلات اجرایی آموزش نیز پاسخ می دهد.

 پس این یک برنامه ی تلفیقی است. اگر ممکن است درباره ی میزان و چگونگی تلفیق این دروس توضیح دهید. به علاوه آیا ارائه ی سه درس تاریخ، جغرافیا و علوم اجتماعی در یک کتاب، موجب کاهش حجم و تضعیف این دروس یا به عکس افزایش حجم مطالب نمی شود؟ در مورد بحث تلفیق و انواع تلفیق دیدگاه ها و تعاریف گوناگونی وجود دارد که از حوصله ی بحث ما خارج است؛ اما به طور کلی تلفیق به معنای درهم آمیختن حوزه های محتوایی یا موضوعات درسی است که در نظام های آموزشی سنتی به طور جداگانه و مجزا از یک دیگر در برنامه ی درسی مدارس گنجانده شده اند و هدف انسجام بخشیدن به تجربیات یادگیری دانش آموزان است. این تعریف را آقای دکتر مهرمحمدی نقل کرده اند. اصوًلا در هر تلفیق یک مرکز سازمان دهنده وجود دارد که این مرکز می تواند یک تِم یا مضمون، موضوع، رویدادهای جاری یا حتی موضوعاتی باشد که قبًلا درون مواد درسی مجزا وجود داشته است. در برنامه ی  درسی جدید این رویکرد از طریق طراحی تم ها و سازمان دهی محتوا محقق می شود. انتخاب مضمون یا تم تلفیقی خوب بیش تر یک هنر است تا یک علم. در دوره ی راهنمایی تحصیلی سعی شده است که تِم ها بیش تر بر مبنای موضوعات اصلی همین دروس مجزا طراحی شود. از مصوبات یک کارگاه آموزشی درباره ی تدوین راهنمای  برگزار کردیم، این بود که در دوره ی ۱۳۸۳برنامه که در سال ابتدایی مباحث این دروس به صورت تلفیقی ارائه شود، اما در دوره ی راهنمایی تحصیلی از میزان تلفیق کاسته شود و وضوح رشته های علمی بیش تر باشد.

 از طرف دیگر، ببینید ما بنا نداریم که همه ی موضوعات مربوط به قلمروی این دروس را در دوره ی راهنمایی تحصیلی به دانش آموزان بیاموزیم و اصوًلا چنین چیزی غیرممکن است. ما در عصر انفجار اطلاعات و دانش زندگی می کنیم و ساعت های محدود و نیز ظرف معینی برای آموزش داریم. وقتی می گوییم رویکرد کاوشگری؛ یعنی امروزه ما قادر نیستیم همه چیز را بیاموزیم بلکه باید دانش آموزان را به مهارت های کاوشگری مجهز کنیم تا خود یاد بگیرند چگونه بیاموزند؛ لذا در برنامه و کتاب درسی جدید ما به برخی فرازها و موضوعات مهم تاریخی، جغرافیایی یا اجتماعی بسنده می کنیم. این نه تنها باعث تضعیف دروس نمی شود بلکه موجب می شود از سطح کم کنیم و به عمق بیافزاییم. به همین دلیل ما فکر می کنیم این نوع یادگیری عمیق و مبتنی بر کاوشگری، در مقایسه با حافظه محوری در تاریخ، جغرافیا و مدنی، می تواند اثر مثبت تری بر موضوع تعمیق «هویت» داشته باشد.  برنامه ی جدید هم اکنون در چه مرحله ای است؟ این برنامه در دو مرحله اعتباربخشی شده، پس از دریافت نظریات و دیدگاه های صاحب نظران، اصلاحاتی روی آن انجام گرفته است و در حال حاضر در مرحله ی تولید مواد آموزشی به ویژه کتاب درسی و کتاب راهنمای معلم هستیم که ان شءا الله برای سال اول راهنمایی تحصیلی تولید می شود.

 آیا نظریات معلمان را هم گرفته اید؟ نتایج حاصل از نشست سرگروه های کشور چه بوده است؟ در جریان اعتباربخشی، یک گروه مهم که روی برنامه نظر می دهند، معلمان هستند. مجری طرح اعتباربخشی راهنمای برنامه را به همراه پرسش نامه ها به همه ی استان ها ارسال کرد و سرگروه های استان ها نیز با نشستی که با تعدادی از معلمان استان  ۸۶ داشتند، نظریات را جمع آوری کردند و در گردهمایی اسفندماه در اختیار ما گذاشتند. در مورد نتایج حاصل از این گردهمایی باید بگویم که تقریبًا همه ی شرکت کنندگان از یکپارچه شدن این دروس و ارائه ی آن ها در قالب یک عنوان کتاب استقبال کردند.  معلمان این دروس چه طور می توانند از کم و کیف برنامه ی جدید مطلع شوند؟ گروه مطالعات اجتماعی از همه ی معلمان تاریخ، جغرافیا و علوم اجتماعی دوره ی راهنمایی تحصیلی درخواست می کند به  http://socialstudies-dept/talif.irنشانی سایت ما مراجعه کنند و سرفصل ها، محتوا و حتی ریز برنامه را به دقت مطالعه کنند و با ما به شکل تلفنی یا مکاتبه ای در تماس باشند و نظریات خود را بگویند. موفقیت این برنامه جدید را چگونه ارزیابی می کنید؟ به نظر من، با توجه به اصلاحاتی که روی برنامه انجام شده، نقشه ی نسبتًا خوبی طراحی شده است، اما برای آن که ساختمان خوبی بنا شود، باید تمام آنچه در برنامه پیش بینی شده اتفاق بیفتد. ما با مسائلی چون کمبود مؤلفان حرفه ای و مبتکر و خلاق که هم بر موضوع و هم بر آموزش تسلط داشته باشند روبه رو هستیم. آموزش معلمان، توجیه مدیران و مسئولان، همکاری دفاتر گوناگون و تولید و توزیع سروقت همه ی اجزای بسته ی آموزشی از دغدغه های ماست. در هر حال کار زیادی در پیش داریم که امید است با عنایت و لطف خداوند و همکاری معلمان و حمایت ۱۴ مسئولان محترم بتوانیم به موفقیت دست یابیم .

نویسنده : دکتر انیس خوش لهجه صدق 

( چاپ شده در مجله رشد آموزش و راهنمایی تحصیلی )

۰ پاسخ به "ما قادر نیستیم همه چیز را بیاموزانیم"

ارسال یک پیغام

تمامی حقوق متعلق به خانه روانشناسان و مشاوران و حرف یاورانه می باشد
X